Copyright 2020 - Institut za pogranična područja. Sva prava zadržana.

Lepenski Vir

 

Datum nastanka Doba Lokacija
6300 p.n.e. Mezolit Lepenski Vir, Boljetin, Donji Milanovac

 

Klasifikacija/kategorija
Arheološka nalazišta Materijalno/Nepokretno/Proglašeno kulturno dobro  Kulturno dobro od izuzetnog značaja

 

 

Lepenski Vir, eponimni lokalitet po kome je ime dobila i jedna mezolitska kultura, predstavlja izuzetno značajno i po mnogo čemu jedinstveno praistorijsko nalazište. Na ovom lokalitetu izdvojena su naselja koja pripadaju ranom mezolitu, od 9500. do 7500 god. pre n.e. (Proto Lepenski Vir), poznom mezolitu, od 6300. do 5900. pre n.e. (Lepenski Vir Ia-e, Lepenski Vir II) i ranom neolitu, od 5900. do 5400. pre n.e. (Lepenski Vir IIIa-b). Pored istoimenog lokaliteta za kulturu Lepenskog vira vezuju se i druga mezolitska nalazišta na području Đerdapa, poput Vlasca, Padine, Hajdučke Vodenice, Kule i drugih.

Lokalitet Lepenski Vir je iskopavan u kontinuitetu od 1965. do 1970. godine, a arheološkim istraživanjima rukovodio je dr Dragoslav Srejović. U tom periodu je istražena površina od oko 2500 m2, sa kulturnim slojem debljine oko 3,5m. Tokom arheoloških istraživanja u mezolitskim slojevima otkrivena su planski podizana naselja sa staništima trapezoidne osnove, skeletni ostaci koji ukazuju na posebne pogrebne rituale, skulpture i žrtvenici od kamena kao i brojni sitni nalazi od kamena i kosti. Neolitsko naselje Lepenskog Vira pokazuje klasične manifestacije starčevačke kulture – prelazak na sedelački način života, promene u ekonomici i pojavu keramike.

Iako Lepenski vir deli sa ostalim mezolitskim naseljima Đerdapa standarde lokalne materijalne kulture, kao što su pokretni arheološki materijal (okresano kameno oruđe, oruđe od kosti, roga i zuba divljeg vepra, kameno oruđe), ono čime se izdvaja od ostalih mezolitskih lokaliteta, jeste visok umetnički nivo koji su njegovi stanovnici pokazali izradom velikog broja predmeta od kosti, roga, raznih vrsta kamena, minerala i stena koje su najčešće ukrašavali urezanim apstraktnim ili figuralnim motivima. Među ovakvim predmetima se posebno ističu skulpture i „žrtvenici“ koji su krečnjačkim malterom bili čvrsto zaliveni u podove staništa. Sve skulpture i žrtvenici napravljeni su od oblutaka krupnozrnog peščara i različitih su veličina. U izradi su korišćene dve tehnike, iskucavanje i klesanje, a predstave su najčešće modelovane u plitkom reljefu.

Prema onome što prikazuju, skulpture se mogu podeliti na figuralne i ornamentalne. Na figuralnim skulpturama detaljno je oblikovana samo glava, sa istaknutim obrvama, ušima, nosom i ustima. Riboliki izgled ovih skulptura ukazuje na nesumnjiv uticaj ali i značaj koji je za stanovnike Lepenskog vira imala reka. Na ornamentalnim skulpturama i žrtvenicima najzastupljeniji su motivi meandra, riblje kosti i pletenice. Umetničke manifestacije sa Lepenskog Vira neraskidivo su vezane za arhitekturu, pogrebni ritual i religijska shvatanja njegovih stanovnika. Njihova zastupljenost i raznovrsnost ukazuju na to da je naselje na Lepenskom Viru imalo posebnu ulogu i da je možda predstavljalo sakralni centar mezolitskih zajednica u Đerdapu.

Ono što se svakako mora naglasiti jeste to da su motivi dekorisanih predmeta od kosti, roga, zuba divljeg vepra i ugraviranih rečnih oblutaka u ranom mezolitu Đerdapa u najširem smislu srodni repertoaru motiva iz rano i pozno mezolitskih lokaliteta Mediterana i jugoistočne Evrope, dok su motivi na skulpturama, „žrtvenicima“i kamenim batovima (skiptrima) karakteristični samo za Lepenski vir. Njihova pojava i trajanje se podudaraju sa vremenom prvog neposrednog kontakta mezolitskih lovaca-sakupljača sa stočarsko-zemljoradničkim zajednicama koje dolaze na centralni Balkan.

Lepenski vir do današnjeg dana ostaje naše najpoznatije i najkontraverznije mezolitsko nalazište u Đerdapu. Izuzetna pojava u evropskoj praistoriji, kako sa čisto arheološkog aspekta tako i iz razloga što je to jedno od malobrojnih nalazišta gde je sve ispunjeno nekim značenjem, smislom. Pokušaji da se odgonetne to značenje u centru su interesovanja svetske naučne javnosti od samog otkrića ovog nalazišta pa sve do danas.

Napomena: Izgradnjom prve brane na Dunavu i formiranjem akumulacionog jezera uzvodno od Kladova najveći broj arheoloških lokaliteta je potopljen. Kad je u pitanju Lepenski vir, otkriveni ostaci arhitekture tj. jedan broj kuća sa trapezoidnom osnovom je sačuvan, izmešten i danas se čuva pod krovom novoizgrađene zgrade Centra za posetioce Lepenski vir. Pokretni nalazi sa ovog lokaliteta čuvaju se u Narodnom muzeju u Beogradu.

Republički zavod za zaštitu spomenika kulture Beograd

Upravljač Turstičkog prostora Lepenski Vir d.o.o.
Boljetin bb
19220 Donji Milanovac

tel. 030 501 501
e-mail. Ova adresa el. pošte je zaštićena od spambotova. Omogućite JavaScript da biste je videli.
www.lepenski-vir.rs

Kontakt

Institut za pogranična područja

Trg oslobođenja 1
19000 Knjaževac

tel/fax. +381 (0)19 436 988
mob. +381 (0)64 8510 264

email. Ova adresa el. pošte je zaštićena od spambotova. Omogućite JavaScript da biste je videli.
Internet. www.ipp.rs

kancelarija u Zaječaru:
Trg Oslobođenja bb
19000 Zaječar

JavaScript must be enabled in order for you to use Google Maps.
However, it seems JavaScript is either disabled or not supported by your browser.
To view Google Maps, enable JavaScript by changing your browser options, and then try again.

Štampa

Pratite nas...